Türk Devletleri Teşkilatı’nın 30 Ekim’de Ankara’da düzenlenen 13. Zirvesi, ortak tarih, kültür ve dil vurgusunun ötesinde daha kurumsal bir işbirliği arayışını ortaya koydu. Zirvede siyasi işbirliği, ticaret, ulaştırma, enerji, dijital dönüşüm ve kurumsal gelişme gibi alanlar öne çıktı; Türkiye de dönem başkanlığını Azerbaycan’dan devraldı.

Bu gelişme önemli. Ancak Türk devletleri arasındaki işbirliğinin gerçek gücü, yalnızca ortak geçmişi hatırlamakla değil, ortak geleceğin sorunlarına birlikte çözüm üretebilmekle ölçülecektir. Bu sorunların başında ise giderek daha fazla su güvenliği geliyor.

Orta Asya; iklim değişikliği, kuraklık, nüfus artışı, tarımsal üretim baskısı ve sınır aşan nehirlerin paylaşımı nedeniyle dünyanın en hassas su havzalarından biri hâline geliyor. Bu tabloyu yalnızca çevre başlığı altında değerlendirmek eksik olur. Çünkü ekolojik kriz artık aynı anda ekonomik, toplumsal ve jeopolitik bir meseledir.

Orta Asya’nın temel paradokslarından biri şudur: Suyun kaynağı ile suya en çok ihtiyaç duyan ekonomik alanlar aynı ülkelerde değildir. Kırgızistan ve Tacikistan hidroelektrik üretimi için suyu özellikle kış aylarında kullanmak isterken, Özbekistan, Türkmenistan ve Kazakistan tarımsal sulama için suya daha çok yaz aylarında ihtiyaç duyar.

Dolayısıyla suyun ne zaman bırakılacağı bile siyasi bir mesele hâline gelir. Bir ülkenin aldığı karar, diğerinin tarımını, elektrik üretimini, gıda güvenliğini ve ekonomik istikrarını doğrudan etkileyebilir. Bu nedenle Orta Asya’da suyu tek başına yönetmek mümkün değildir.

Su kıtlığı yalnızca devletler arasındaki paylaşım sorununu büyütmez; insanların yaşam alanlarını da daraltır. Uzun süreli kuraklık, tarımsal üretimin düşmesi, kırsal gelirlerin azalması ve geçim kaynaklarının zayıflaması önce iç göçü, ardından sınır aşan hareketliliği artırabilir. Bu nedenle su güvenliği, aynı zamanda geleceğin göç güvenliği meselesidir.

Bir bölgede su azalırken yalnızca nehirlerin debisi düşmez. Tarımsal üretim azalır, gıda fiyatları yükselir, kırsal yoksulluk derinleşir ve insanlar yaşadıkları yerleri terk etmeye başlar. Çevresel bir sorun ekonomik baskıya, ekonomik baskı ise toplumsal hareketliliğe dönüşür. Bu zincir doğru yönetilemediğinde düzensiz göç, sınır sorunları ve toplumsal gerilimler de büyüyebilir.

Tam da bu nedenle Orta Asya’da su meselesini yalnızca doğal kaynak yönetimi olarak görmek yetersizdir. Bu, aynı zamanda bir ekolojik güvenlik meselesidir.

Su güvenliğini daha karmaşık hâle getiren bir başka unsur Afganistan’dır. Amuderya havzasında geliştirilen Koş Tepe Kanalı, Afganistan’ın kendi tarımsal kalkınması açısından anlaşılabilir bir proje olsa da, aşağı havzadaki Özbekistan ve Türkmenistan gibi devletlerde su arzına ilişkin ciddi soru işaretleri yaratıyor.

Burada mesele Afganistan’ın su kullanma hakkını tartışmak değildir. Asıl sorun, sınır aşan su sistemlerinin bütün havza ülkelerini kapsayan kurumsal mekanizmalar olmadan yönetilemeyecek olmasıdır. Suyun azalması yalnızca tarımı değil, enerji üretimini, istihdamı, gıda arzını ve göç hareketlerini de etkiler. Başka bir ifadeyle, su yönetimi zayıfsa ekolojik kriz giderek daha geniş bir güvenlik krizine dönüşebilir.

Teşkilat bugüne kadar kültür, ulaştırma, ticaret, enerji ve siyasi koordinasyon alanlarında önemli bir kurumsal yapı geliştirdi. Fakat gelecek dönemde etkisini belirleyecek olan, üyelerinin ortak sorunlarına ne kadar somut çözüm üretebildiği olacaktır. Su güvenliği bu açıdan önemli bir test alanıdır.

Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan doğrudan Orta Asya’nın su sisteminin içindedir. Türkiye ise su yönetimi, baraj teknolojileri, sulama sistemleri, kuraklık yönetimi ve tarımsal verimlilik konusunda önemli bir teknik birikime sahiptir. Dolayısıyla Teşkilat bünyesinde bir Su Güvenliği, İklim ve Göç İşbirliği Mekanizması oluşturulması düşünülebilir.

• Ortak veri paylaşımı
• Kuraklık ve taşkın erken uyarı sistemleri
• İklim kaynaklı göç risklerinin izlenmesi
• Tarımsal sulama teknolojileri
• Havza yönetimi
• Ekolojik kırılganlıkların bölgesel güvenlik üzerindeki etkileri

Türk devletleri arasındaki tarihî ve kültürel bağların önemi tartışılmaz. Ancak 21. yüzyılda başarılı bölgesel örgütler yalnızca ortak kimlik üzerine kurulamaz. Enerji güvenliği, iklim değişikliği, su kaynakları, gıda arzı, düzensiz göç, dijital altyapı ve ulaştırma gibi somut sorunlara çözüm üretmeleri gerekir.

Ankara Zirvesi’nin “Dilde, Fikirde, İşte Birlik” temasının belki de en önemli kelimesi bu nedenle “işte” kelimesidir. Çünkü birlik, ancak birlikte iş yapıldığında kalıcı hâle gelir.

Orta Asya’nın geleceğinde su giderek daha stratejik bir kaynak olacaktır. Yeni enerji teknolojileri geliştirilebilir, yeni ticaret yolları açılabilir. Bu nedenle Türk devletlerinin dayanışmasının gerçek sınavlarından biri, ortak tarih anlatısını ortak ekolojik güvenliğe ve ortak risk yönetimine dönüştürmek olacaktır.

Belki de önümüzdeki yıllarda birlik kapasitesini belirleyecek en önemli mesele, masadaki bildirilerden çok nehirlerdeki suyun nasıl paylaşılacağı ve kuraklaşan bölgelerde insanların nasıl yaşamaya devam edeceği olacaktır. Çünkü ortak geçmiş bizi birbirimize bağlar; ama ortak geleceği belirleyecek olan, ortak sorunları birlikte çözebilme kapasitemizdir.