ŞANGHAY İŞBİRLİĞİ ÖRGÜTÜ (ŞİÖ): Tarihi, Hedefleri ve Önemi

Çağlar Erbek
0

 

Dr. Çağlar ERBEK
Siyaset Bilimci

Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) zirvesi etkinlikleri 3-4 Temmuz 2024 tarihinde Kazakistan’ın başkenti Astana’da gerçekleştirildi. 4 Temmuz’da yapılan ŞİÖ Üye Devletleri Başkanları Konseyi'nin 24. toplantısına Kazakistan Cumhurbaşkanı Kassym-Jomart Tokayev başkanlık etti. Toplantıya Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’da katıldı.

Belarus’un örgüte tam üyeliğinin kabul edildiği zirvede, çok kutuplu dünya düzenine tapılan vurgu dikkat çekti. Türkiyenin diyalog ortağı olarak yer aldığı bu önemli örgütü yakından tanımakta yarar var.

Tarihi

Şangay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ), karşılıklı güven ve işbirliğini güçlendirmek için oluşturulmuş büyük bir uluslararası topluluktur.

ŞİÖ'nün tarihi, beş ülkenin (Kazakistan, Çin, Kırgızistan, Rusya ve Tacikistan) askeri alanda güven inşa etmek ve sınırdaki silahlı kuvvetleri karşılıklı olarak azaltmak için anlaşmalar imzalamasıyla 1996 ve 1997 yıllarında başlıyor. Bu anlaşmaların uygulanması en üst düzeyde izlendi; beş ülkenin liderlerinin düzenli toplantılarını düzenleyen mekanizmaya Şangay Beşlisi adı verildi.

4 Temmuz 2000'de Tacikistan'da yapılan bir toplantıda Duşanbe Deklarasyonu ile Şanghay Beşlisini çok taraflı işbirliğine dayalı bölgesel bir yapıya dönüştürmesine karar verildi. Aynı yıl Özbekistan Cumhuriyeti de Şangay Beşlisi'ne katıldı.

ŞİÖ'nün resmi doğuşu, 15 Haziran 2001'de Şanghay'da (Çin) altı devletin liderlerinin Şangay İşbirliği Örgütü'nün Kuruluşuna İlişkin Bildirgeyi imzalamasıyla gerçekleşti. Bu belge, ŞİÖ içindeki işbirliğinin, 21. yüzyılda siyasi çok kutupluluğun oluşumu, ekonomik ve bilgi küreselleşmesi süreçlerinin dinamik gelişimi bağlamında yeni fırsatların etkin kullanılmasına ve zorluklarla ve tehditlerle mücadeleye katkıda bulunacağını vurguladı. Aynı zamanda ŞİÖ, bir ittifak olmadığını ve herhangi bir devlete veya bölgeye yönelik olmadığını vurgulayarak diğer ülkelerle, uluslararası ve bölgesel kuruluşlarla diyalog ve işbirliğine açık olduğunu açıkladı.

7 Haziran 2002'de St. Petersburg'da yapılan zirvede örgütün temel belgesi olan ŞİÖ Şartı imzalandı. ŞİÖ Şartı 19 Eylül 2003'te yürürlüğe girdi ve 1 Şubat 2013'te BM Sekreteryası’nda tescil edildi. Günümüzde ŞİÖ'nün yasal çerçevesi, ŞİÖ'nün Dokunulmazlıkları ve Ayrıcalıkları Sözleşmesi, ŞİÖ Bütçesinin Oluşturulması ve Yürütülmesi Prosedürü Anlaşması ve Bölgesel Terörle Mücadele Yapısı Anlaşması dahil olmak üzere 25'ten fazla anlaşma ve normatif belge içermektedir. Çeşitli ŞİÖ organlarını, örgüt çalışanlarını, mali düzenlemeleri ve ŞİÖ kurallarına ilişkin düzenlemelere de yer verilmektedir.

Böylece ŞİÖ, güvenlikten ekonomik ilişkilere, bölgede güven ve istikrarın güçlendirilmesine kadar çeşitli alanlarda işbirliği için önemli bir uluslararası platform haline geldi.

Katılan ülkeler

Başlangıçta Rusya, Çin, Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan ve Tacikistan liderleri tarafından kurulan Şangay İşbirliği Örgütü, kuruluşundan bu yana nüfuzunu büyük ölçüde genişletti.

2017 yılında Hindistan ve Pakistan'ın ŞİÖ'ye katılması örgütün jeopolitik önemini daha da artırdı.

2023 yılında İran İslam Cumhuriyeti'nin katılım anlaşması imzalandı.

2024 Astana Zirvesi’nde ise Belarus tam üyeliğe kabul edildi.


Bugün ŞİÖ, toplam nüfusu 3,4 milyar olan, yani gezegenin toplam nüfusunun neredeyse yarısına sahip 10 ülkeyi birleştiriyor:

·         Hindistan - 1.441 milyar;

·         Çin – 1,425 milyar;

·         Pakistan - 241 milyon;

·         Rusya – 146 milyon;

·         İran - 87 milyon;

·         Özbekistan – 35 milyon;

·         Kazakistan – 20 milyon;

·         Tacikistan – 10,3 milyon;

·         Belarus – 9,4 milyon;

·         Kırgızistan – 7 milyon.

ŞİÖ ülkelerinin toplam toprakları 34 milyon kilometrekareyi aşıyor. Bu, Avrasya kıtasının topraklarının% 60'ından fazlasıdır.

Ayrıca ŞİÖ'de gözlemci devlet statüsüne sahip iki ülke var: Afganistan ve Moğolistan.

ŞİÖ, aralarında Azerbaycan, Ermenistan, Bahreyn, Mısır, Kamboçya, Katar, Kuveyt, Maldivler, Myanmar, Nepal, BAE, Suudi Arabistan, Türkiye ve Sri Lanka'nın da bulunduğu 14 diyalog ortağı ülkeyle aktif olarak etkileşimde bulunuyor.

ŞİÖ'nün resmi dilleri Rusça ve Çince'dir.

Hedefleri ve görevleri

Şangay İşbirliği Örgütü'nün (SCO) aşağıdakiler de dahil olmak üzere bir dizi temel hedefi vardır:

·         Karşılıklı güveni, dostluğu ve iyi komşuluğu güçlendirmek;

·         Bölgede barış, güvenlik ve istikrarın korunması ve güçlendirilmesinde çok taraflı işbirliğinin güçlendirilmesi;

·         Yeni zorluklara ve tehditlere ortaklaşa karşı koymak;

·         Çeşitli alanlarda etkili ve karşılıklı yarar sağlayan işbirliğini teşvik etmek;

·         Ekonomik büyümeyi, sosyal ve kültürel kalkınmayı teşvik etmek.

·         ŞİÖ'nün temel ilkeleri:

·         Devletlerin egemenliğine, bağımsızlığına, toprak bütünlüğüne ve devlet sınırlarının dokunulmazlığına karşılıklı saygı;

·         Saldırmama, içişlerine karışmama ve uluslararası ilişkilerde güç kullanmama veya güç tehdidinde bulunmama;

·         “Şanghay ruhunu” yansıtan, komşu bölgelerde tek taraflı askeri üstünlükten vazgeçilmesi.

ŞİÖ bir savunma ittifakı değildir; BM ve uzman kuruluşlarının yanı sıra BDT, CSTO, ASEAN, ECO, CICA, AET, Arap Birliği, ICRC ve diğer uluslararası örgütler ve dernekler de dahil olmak üzere uluslararası kuruluşlarla aktif olarak işbirliği yapmaktadır.

Organizasyon, bölgesel düzeyin ötesine geçerek bölgelerarası düzeye uzanan, 3 milyardan fazla nüfusa sahip bir bölgeyi kapsıyor.

ŞİÖ'nün ana organları ve işlevleri

Şangay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ), her yıl zirveler ve üst düzey toplantılar düzenleyerek Avrasya'da istikrarı, güvenliği ve ekonomik kalkınmayı güçlendirmek için aktif olarak çalışıyor.

SCO yapısının 29 yasal organı vardır:

·         Devlet Başkanları Konseyi,

·         Hükümet Başkanları Konseyi (Başbakanlar),

·         Dışişleri Bakanları Konseyi,

·         Bakanlık ve daire başkanlarının toplantıları,

·         Ulusal Koordinatörler Konseyi.

Devlet Başkanları Konseyi ŞİÖ'nün en yüksek organıdır. Öncelikleri belirler, Örgütün faaliyetlerinin ana yönlerini geliştirir, içyapısı ve diğer devletler ve uluslararası kuruluşlarla etkileşimi ile ilgili temel sorunları çözer. Konsey yılda bir kez toplanır ve toplantıya ev sahipliği yapan devletin başkanı başkanlık eder.

Devlet Başkanları Konseyi'nin 24'üncü toplantısı 4 Temmuz 2024'te Kazakistan Cumhurbaşkanı Kassym-Jomart Tokayev başkanlığında Astana'da gerçekleştirildi. Zirvede, Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin arasındaki görüşmeler de dahil olmak üzere önemli görüşmeler yapıldı. Görüşmelerin konuları arasında Ukrayna'daki durum ve Türkiye'de gaz merkezi inşaatı da yer aldı. Çin Devlet Başkanı Xi Jinping de katılımcılar arasındaydı.

Hükümet Başkanları Konseyi, Örgütün bütçesinin kabul edilmesinden ve ekonomik etkileşimle ilgili önemli sorunların çözülmesinden sorumludur. Her yıl gerçekleştirilen toplantıya ev sahibi ülkenin hükümet başkanı başkanlık eder.

Dışişleri Bakanları Konseyi, Örgütün güncel işleriyle ilgilenir, Devlet Başkanları Konseyi toplantılarını hazırlar ve uluslararası konularda istişarelerde bulunur. Genellikle Devlet Başkanları Konseyi toplantısından bir ay önce toplanır ve en az iki üye devletin girişimiyle, diğer tüm üyelerin rızasıyla olağanüstü toplantılar yapılabilir.

Bakanlık ve daire başkanları toplantısının yeri ve zamanı önceden kararlaştırılıyor ve ŞİÖ içindeki ilgili alanlarda etkileşimin geliştirilmesine ilişkin belirli konular ele alınıyor.

Ulusal Koordinatörler Konseyi, ŞİÖ'nün mevcut faaliyetlerini yönetmektedir. Yılda en az üç kez toplanarak üye ülkeler arasında etkin etkileşim sağlanır.

Ayrıca çeşitli alanlarda etkileşime yönelik 40'tan fazla çalışma mekanizması bulunmaktadır.

Örgütün gündemi insan yaşamının neredeyse tüm alanlarını kapsıyor. ŞİÖ'nün yıllık zirve ve toplantılarında en önemli konular tartışılıyor: ekonomik işbirliği, güvenlik, insani sorunlar ve çevre sorunları.

Şangay İşbirliği Örgütü Avrasya'da istikrarı, güvenliği ve ekonomik kalkınmayı güçlendirmeyi amaçladığını ifade eden önemli bir uluslararası mekanizmadır. Her yıl dünya sahnesindeki rolü giderek daha önemli hale geliyor ve bu durum, küresel ve bölgesel sorunların çözümüne aktif katılımıyla da doğrulanıyor.

ŞİÖ'nün daimi organları arasında Pekin'deki Sekreterlik ve merkezi Taşkent'te bulunan Bölgesel Terörle Mücadele Yapısı (RATS) bulunmaktadır.

ŞİÖ Sekreterliği 15 Ocak 2004 tarihinde, RATS İcra Komitesi ise 17 Ocak 2004 tarihinde faaliyetlerine başlamıştır.

Üye devletlerin ŞİÖ Sekreterliği'ndeki daimi temsilcilerinin kurumları ve ŞİÖ RATS'ı etkin bir şekilde çalışmakta ve bu da örgütün amaç ve hedeflerine ulaşılmasına katkıda bulunmaktadır.

ŞİÖ ülkelerinin ekonomisi

Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ), 2023 yılı itibarıyla toplam GSYH'si 24 trilyon ABD dolarının üzerinde olan ülkeleri birleştiren, dünya sahnesinde önemli bir ekonomik güçtür . Bu, 104 trilyon ABD doları olduğu tahmin edilen küresel GSYİH'nın neredeyse dörtte birini temsil ediyor. Bu ekonomik güç ŞİÖ'nün küresel ekonomideki önemini vurgulamaktadır. Katılımcı ülkeler ticaret, yatırım, enerji ve altyapı projeleri gibi alanlarda aktif işbirliği yaparak ekonomik büyümelerine katkıda bulunuyor ve dünya sahnesindeki konumlarını güçlendiriyor.

Çin, ŞİÖ üyesi ülkeler arasında en büyük ekonomidir. Uluslararası Para Fonu'na göre GSYİH'sı 2023'te yaklaşık 17,6 trilyon dolardı ve bu da onu ABD'den sonra dünyanın ikinci büyük ekonomisi haline getiriyor. Çin, endüstriyel ve teknolojik potansiyeli nedeniyle küresel ekonomide önemli bir rol oynuyor.

Hindistan, yaklaşık 3,57 trilyon dolarlık GSYİH'sıyla dünyanın beşinci büyük ekonomisidir. Hindistan, küresel sahnedeki konumunu güçlendiren hızlı bir ekonomik büyüme yaşıyor.

Uluslararası Para Fonu'na göre Rusya'nın GSYİH'si yaklaşık 1,9 trilyon dolardı.

Rusya ekonomisi, başta petrol ve gaz olmak üzere zengin doğal kaynaklarının yanı sıra sanayi potansiyeli nedeniyle de önem taşıyor.

İran'ın ekonomisi, petrol ve gaz, sanayi, tarım ve turizm gibi kilit sektörler de dahil olmak üzere çok çeşitlidir. Uluslararası yaptırımlar da dahil olmak üzere zorluklara rağmen ülkenin GSYİH'sı 2023'te 403 milyar dolar olarak gerçekleşti; bu da ülkenin bölgesel ve küresel ekonomideki önemli rolünün altını çiziyor.

Pakistan'ın 2023 yılı sonunda GSYİH'si yaklaşık 338 milyar dolardı. Ülkenin ekonomisi tarım, sanayi ve hizmetler de dahil olmak üzere çeşitlidir.

Petrol ve gaz gibi zengin doğal kaynaklara dayanan Kazakistan ekonomisinin GSYİH'si yaklaşık 260 milyar dolar civarındadır.

Yaklaşık 90,9 milyar dolarlık GSYİH'ya sahip Özbekistan, ile 70 milyar doların üzerinde GSYİH’ya sahip olan Belarus da birliğin ekonomik potansiyeline önemli katkı sağlamaktadırlar.

Tacikistan ve Kırgızistan'ın ekonomileri nispeten küçüktür. Tacikistan'ın GSYH'si yaklaşık 11,9 milyar dolar, Kırgızistan'ınki ise yaklaşık 12,8 milyar dolar. Bu ülkelerin ana endüstrileri tarım ve madenciliktir.

Yorum Gönder

0 Yorumlar
Yorum Gönder (0)
To Top